Kalite Yönetim Sistemleri alanında dünyanın en çok uygulanan standardı olan ISO 9001, iş dünyasının değişen dinamiklerine ayak uydurmak amacıyla revize edilmektedir. Mevcut TS EN ISO 9001:2015 versiyonundan sonra, yayınlanması planlanan ISO 9001:2026 taslak (draft) sürümü ile birlikte standardın yapısında ve odak noktalarında bazı belirgin değişiklikler öngörülmektedir.
Taslak metinler üzerinden yapılan incelemelere göre, ISO 9001:2026’nın getireceği temel yenilikler, kavramsal ayrışmalar ve terminolojik güncellemeler aşağıda detaylandırılmıştır.
1. İklim Değişikliği (Climate Change) Vurgusu
Son dönemde yönetim sistemlerine entegre edilen “İklim Değişikliği” kararları, ISO 9001:2026 taslağına doğrudan yansıtılmıştır. Standardın Madde 4.1 (Kuruluş ve Bağlamının Anlaşılması) ve Madde 4.2 (İlgili Tarafların İhtiyaç ve Beklentilerinin Anlaşılması) bölümlerine iklim değişikliği ile ilgili ifadeler eklenmiştir. Bu durum, kuruluşların dış bağlamlarını analiz ederken çevresel ve iklimsel faktörleri daha net bir şekilde ele almalarını gerektirecektir.
Ayrıca Madde 4.2’de kuruluşlara bir esneklik tanınarak, ilgili tarafların hangi beklentilerinin kalite yönetim sistemi aracılığıyla karşılanacağına “kuruluşun karar vereceği” netleştirilmiştir.
2. Risk ve Fırsatların Kesin Olarak Ayrılması
ISO 9001:2015 versiyonunda “Risk Temelli Düşünme” kavramı altında riskler ve fırsatlar genellikle birlikte değerlendirilirken (Madde 6.1), 2026 taslağında bu iki kavram birbirinden kesin bir çizgiyle ayrılmıştır.
- Taslak metinde risk, “uygun ürün ve hizmetleri düzenli olarak sağlama yeteneği üzerinde istenmeyen etkiye sahip olabilecek durumlar” olarak tanımlanmıştır.
- Fırsat ise tam tersi bir yaklaşımla, “istenen etkiye sahip olabilecek durumlar” olarak tanımlanmış ve standarda “fırsat temelli düşünme” (opportunity-based thinking) şeklinde yeni bir kavram getirilmiştir. Bu doğrultuda Madde 6.1, “6.1.1 Genel”, “6.1.2 Riskleri Ele Alma Faaliyetleri” ve “6.1.3 Fırsatları Ele Alma Faaliyetleri” olarak üç ayrı alt başlığa bölünmüştür.
3. Kalite Kültürü ve Etik Davranış
Liderlik maddesi (Madde 5.1.1), üst yönetimin sorumluluklarını genişletecek şekilde güncellenmiştir. Yeni taslakta üst yönetimin kuruluş içerisinde “kalite kültürünü ve etik davranışı” teşvik etmesi zorunlu hale getirilmiştir. Kalite kültürünün; paylaşılan değerler, inançlar, tutumlar ve gözlemlenen davranışlar yoluyla gösterilebileceği belirtilmiştir.
4. Terimler ve Tanımlar (Madde 3) Genişliyor
ISO 9001:2015 versiyonu, terimler ve tanımlar için doğrudan ISO 9000 standardına atıf yapmaktaydı. Ancak 2026 taslağında Madde 3 (Terimler ve Tanımlar) bölümü oldukça genişletilmiştir. Artık standardın içerisinde “kuruluş”, “üst yönetim”, “risk”, “proses”, “izleme”, “ölçme”, “kalite politikası” ve “ilgili taraf” gibi temel kavramların tanımları doğrudan yer almaktadır.
5. Yeni Teknolojiler ve Çalışma Ortamı
Endüstri 4.0 ve dijitalleşmenin etkisi ISO 9001:2026 taslağına yansımıştır. Madde 7.1.4 (Proseslerin İşletimi İçin Ortam) bölümüne; mevcut sosyal, psikolojik ve fiziksel faktörlere ek olarak “teknolojik” ve “kültürel” yönlerin de dikkate alınması gerektiği eklenmiştir. Ayrıca Kurumsal Bilgi (Madde 7.1.6) ve İyileştirme (Madde 10.1) konularında “gelişmekte olan teknolojiler” (emerging technologies), “makine öğrenimi” (machine learning) ve “blok zinciri” (blockchain) gibi modern kavramlara atıflar yapılmaktadır.
6. Dokümantasyon Terminolojisindeki Değişiklikler
ISO 9001:2015’te yer alan “dokümante edilmiş bilginin sürekliliğinin sağlanması (maintain)” ve “muhafaza edilmesi (retain)” ifadeleri, 2026 taslağında anlam karışıklığını gidermek (veya değiştirmek) amacıyla revize edilmiştir. Yeni yapıda bu ifadelerin yerine “dokümante edilmiş bilgi olarak mevcut olmalıdır” (available as documented information) ve “kanıt olarak mevcut olmalıdır” (available as evidence of) şeklinde yeni kalıplar kullanılmaktadır. Ayrıca, Madde 6.2 (Kalite Hedefleri) kısmına hedeflerin dokümante edilmesi gerektiği yeni bir bent olarak açıkça eklenmiştir.
7. Genişletilmiş Kılavuz: Ek A (Annex A) Bölümü
Standardın sonunda yer alan ve maddelerin nasıl uygulanacağına dair açıklamalar içeren “Ek A” bölümü, taslakta çok daha kapsamlı hale getirilmiştir. Yirmi sayfayı aşan bu yeni rehber bölümünde, “uygulanabilir” (applicable) ile “uygun” (appropriate) kelimeleri arasındaki farklardan risk yönetimine kadar pek çok detay açıklanmaktadır. Ayrıca ISO 10010 (Kalite Kültürü), ISO 37500 (Dış Kaynak Kullanımı), ISO 10009 ve ISO 10012 gibi diğer kılavuz standartlara çok sayıda atıf yapılarak kuruluşların bu standartlardan da faydalanması teşvik edilmektedir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
S1: ISO 9001:2026 standardı ne zaman yayınlanacak? Taslak metin (Draft International Standard – DIS) aşamalarında olan standardın son incelemeler ve oylamalar tamamlandıktan sonra 2025 sonu veya 2026 yılı içerisinde resmi olarak yayınlanması beklenmektedir.
S2: Yeni standart ile birlikte risk analizlerimizi baştan mı yapmamız gerekecek? Tamamen baştan yapmanız gerekmese de, metodolojinizi güncellemeniz gerekebilir. Çünkü ISO 9001:2026 taslağı, riskleri (istenmeyen etkiler) ve fırsatları (istenen etkiler) ayrı ayrı alt maddeler (Madde 6.1.2 ve 6.1.3) olarak ele alır ve ikisinin farklı prosesler olduğunu vurgular. Risk yönetim sisteminizi bu net ayrıma göre adapte etmeniz faydalı olacaktır.
S3: İklim değişikliği KYS’ye (Kalite Yönetim Sistemi) nasıl entegre edilecek? Standardın Madde 4.1 ve 4.2 bölümlerinde yapılan güncellemeler doğrultusunda, kuruluşunuzun bağlamını belirlerken iklim değişikliğinin operasyonlarınız, tedarik zinciriniz veya ürün/hizmet sunum yeteneğiniz üzerinde bir etkisi olup olmadığını değerlendirmeniz gerekecektir. Eğer bu bir etken ise, KYS planlamasına dahil edilmelidir.
S4: ISO 9001:2015’teki “Proses Yaklaşımı” geçerliliğini koruyor mu? Evet, PUKÖ (Planla-Uygula-Kontrol Et-Önlem Al) döngüsü ve proses yaklaşımı standardın temelini oluşturmaya devam etmektedir. Ancak taslakta Madde 4.4’ün başlığından “ve prosesleri” ifadesi çıkarılarak sadece “Kalite Yönetim Sistemi” haline getirilmiş, yine de proses yönetimi şartları içerikte korunmuştur.
S5: ISO 9001:2015 belgem iptal mi olacak? Hayır, yeni bir standart yayınlandığında şirketlere genellikle mevcut sistemlerini yeni versiyona entegre etmeleri için 3 yıllık bir geçiş süresi (transition period) tanınır. Standart resmi olarak 2026’da yayınlandığında, belgelendirme kuruluşunuz size geçiş takvimi hakkında bilgi verecektir.